Küresel enerji piyasaları, ABD-İran savaşıyla birlikte son yılların en büyük arz şoklarından birini yaşıyor.

Houston’daki CERAWeek konferansında Amerikan Petrol Enstitüsü CEO’su Mike Sommers’in “petrol fiyatlarını düşürmenin en güçlü yolu Hürmüz Boğazı’nın açılması” çağrısı, krizin merkezinde yer alan boğazın stratejik önemini yeniden gündeme taşıdı. Dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği bu kritik hat kapalı kaldıkça, piyasaların kısa vadede dengelenmesi zor görünüyor.

Savaşın seyri: Hürmüz merkezli tırmanma
ABD ve müttefiklerinin İran’a yönelik saldırılarıyla başlayan çatışma, kısa sürede enerji altyapısını hedef alan karşılıklı hamlelere dönüştü. Reuters analizlerine göre çatışmanın ilk günlerinden itibaren tanker saldırıları ve sevkiyat kesintileri petrol fiyatlarını birkaç gün içinde %5-9 aralığında yükseltti ve dört yılın zirvesine taşıdı.

Bir ayı geride bırakan savaşta boğaz hâlâ büyük ölçüde kapalı ve bu durum “en kötü senaryoya yakın” bir enerji şokuna yol açmış durumda. Özellikle Asya’ya giden jet yakıtı, dizel ve benzin fiyatlarının neredeyse iki katına çıktığı, küresel arzın önemli bölümünün risk altında olduğu belirtiliyor.

Uluslararası Para Fonu (IMF) ise savaşın küresel ekonomi görünümünü zayıflattığını ve Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının “tarihin en büyük petrol piyasası kesintilerinden biri” olduğunu vurguluyor. Boğaz normalde küresel petrolün %25-30’unu ve LNG’nin yaklaşık %20’sini taşıyor.

Rakamlarla arz şoku
Bloomberg analizine göre boğazın kapanması günlük 18,4 milyon varillik akışı durdurdu. Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz hatları (3,6 milyon varil), ABD ve müttefiklerinin stok satışları (2 milyon varil), yaptırımlı petrolün yüzer depolardan piyasaya sürülmesi (1 milyon varil) ve BAE’nin ilave sevkiyatlarıyla toplam 7,3 milyon varil telafi edildi. Buna rağmen yaklaşık 11 milyon varillik net açık oluştu.

Analistler, Suudi alternatif hattının kapasiteye ulaşması nedeniyle ilave telafi imkânının sınırlı olduğunu ve fiyatların daha da yükselebileceğini belirtiyor.

Asya’da kriz, talep daralması
Enerji şokunun ilk etkisi Asya’da görüldü. Yakıt kıtlıkları, uçuş iptalleri ve ihracat kısıtlamaları bölgesel piyasalarda zincirleme etki yarattı. Bu süreçte petrol talebinin günlük yaklaşık 2 milyon varil gerilediği hesaplanıyor.
Buna karşın Çin gibi büyük tüketiciler alternatif tedariklerle üretimi sürdürmeye çalışıyor. PetroChina yönetimi, Hürmüz kaynaklı arzın şirket tedarikinin yaklaşık %10’unu oluşturduğunu ve çeşitlendirme sayesinde operasyonların sürdürüldüğünü açıkladı.

Uzmanlar: Fiyatlar daha da yükselebilir
Piyasa analistlerine göre çatışma enerji piyasalarında kalıcı “savaş primi” yarattı. UBS emtia stratejistleri, İran gerilimi sonrası Brent petrolün yaklaşık 72 dolardan 115 dolar seviyesine çıktığını ve jeopolitik risklerin fiyatlar üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturmayı sürdüreceğini belirtiyor.

Ayrıca Brent petrolün Mart ayında yaklaşık %60 artarak 120 dolara yaklaşması, 1990’dan bu yana en sert aylık yükselişlerden biri olarak kaydedildi.

Enerji ekonomistlerine göre bu durum yalnızca petrol fiyatlarını değil, tahvil piyasaları ve küresel büyüme beklentilerini de baskılayabilir; savaşın uzaması halinde talep daralması ve ekonomik yavaşlama riski artacak.

Jeopolitik baskı artıyor
G-7 ülkeleri enerji piyasasını istikrara kavuşturmak için stratejik rezervlerin kullanımı ve koordineli müdahale seçeneğini gündeme aldı. Açıklamada kritik deniz yollarının açık tutulmasının önemi vurgulandı.

Öte yandan Washington’dan sert mesajlar gelmeye devam ediyor. ABD yönetimi, Hürmüz açılmazsa İran’ın enerji altyapısının hedef alınabileceğini belirterek gerilimin daha da tırmanabileceğinin sinyalini verdi.

Hürmüz Boğazı’nın kapanması, yalnızca petrol piyasasında geçici bir dalgalanma değil; küresel enerji güvenliği mimarisini sarsan bir kırılma. Stratejik rezervler ve alternatif hatlar sınırlı rahatlama sağlasa da, yaklaşık 11 milyon varillik açık piyasaların uzun süre baskı altında kalabileceğini gösteriyor.
Savaşın uzaması halinde üç risk öne çıkıyor:
petrol fiyatlarında kalıcı yüksek seviye
Asya merkezli talep daralması
küresel büyümede yavaşlama
Bu nedenle enerji piyasalarının kaderi, artık yalnızca arz-talep dengesiyle değil, İran savaşının sahadaki gidişatıyla belirleniyor.

Kaynaklar
Reuters – İran savaşı ve petrol fiyatlarındaki yükseliş analizleri

Reuters – Hürmüz kapanmasının “en kötü senaryoya yakın” arz şoku etkisi

IMF değerlendirmesi – Hürmüz kapanmasının küresel etkileri

Investing.com South Africa
UBS emtia stratejisi – İran geriliminin fiyat etkisi
United States of America
Semafor analizi – alternatif hatların kapasite sınırı ve ekonomik riskler
semafor.com
Brent petrol fiyat artışı verileri
Ad Hoc News
G-7 enerji piyasası açıklaması
World Oil
ABD yönetiminin Hürmüz mesajı
World Oil
PetroChina tedarik değerlendirmesi
Reuters